16.02.2026

NGO bez mitów: pieniądze, odpowiedzialność i kulisy działania organizacji pozarządowych

Fundacje i stowarzyszenia w ostatnim czasie znalazły się pod lupą opinii publicznej. To naturalne, ponieważ jest to obszar, w którym transparentność, zgodność z prawem oraz odpowiedzialność mają kluczowe znaczenie — zarówno dla organizacji, jak i dla darczyńców czy wolontariuszy.

Organizacje pozarządowe (Non-Governmental Organizations), czyli fundacje i stowarzyszenia, z reguły budzą zaufanie. Kojarzą się z pomaganiem, misją oraz społecznym zaangażowaniem. I słusznie — znaczna część NGO w Polsce wykonuje wartościową pracę i realnie wpływa na pomoc chorym, dzieciom czy zwierzętom. Jednocześnie jednak wokół sektora narosło wiele mitów. Dotyczą one przede wszystkim pieniędzy, odpowiedzialności członków zarządu oraz rzekomej „łatwości” prowadzenia fundacji. Tymczasem rzeczywistość jest znacznie bardziej złożona.

NGO w Polsce — skala i realia

W Polsce zarejestrowanych jest ponad 140 tysięcy organizacji pozarządowych, w tym fundacji i stowarzyszeń. Aktywnie działa jednak wyraźnie mniej, ponieważ część podmiotów istnieje wyłącznie formalnie.

Fundacje i stowarzyszenia funkcjonują w oparciu o odrębne regulacje prawne, w szczególności:

  • Ustawa o fundacjach z  dnia 6 kwietnia 1984 r. (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 166),  
  • Prawo o stowarzyszeniach z dnia 7 kwietnia 1989 r. (t.j. Dz. U z 2020 r. poz. 2261).

Ich działalność wiąże się z obowiązkami rejestrowymi, księgowymi oraz sprawozdawczymi. Nie jest to więc „luźna” forma aktywności społecznej, lecz pełnoprawny podmiot prawa. W konsekwencji organizacje muszą działać w sposób uporządkowany i zgodny z przepisami.

Pieniądze ze zbiórek — gdzie trafiają?

Jedno z najczęstszych pytań brzmi: czy 100% środków ze zbiórki trafia do beneficjenta? Zbiórki publiczne w Polsce podlegają określonym zasadom. Organizacja musi je zgłosić, prowadzić ewidencję wpływów oraz sporządzić sprawozdanie z rozliczenia. Co najważniejsze, środki zebrane w zbiórce publicznej mogą być wydatkowane wyłącznie na cel wskazany w zgłoszeniu zbiórki.

Warto jednak pamiętać, że profesjonalnie prowadzona fundacja to nie tylko pomoc bezpośrednia, lecz także zaplecze organizacyjne, które generuje koszty. Dlatego wydatki administracyjne muszą być finansowane z innych źródeł. Z jednej strony zwiększa to transparentność, z drugiej natomiast wymaga dobrej strategii finansowej.

Źródła finansowania NGO

Organizacje pozarządowe korzystają z różnych źródeł finansowania, a ich dywersyfikacja zwiększa stabilność działania. Do najważniejszych należą:

  • dotacje publiczne i samorządowe,
  • granty,
  • darowizny od osób prywatnych i firm,
  • środki z 1,5% podatku,
  • działalność gospodarcza (jeśli statut na to pozwala).

Coraz większą rolę odgrywa fundraising, czyli długofalowe budowanie relacji z darczyńcami. W przeciwieństwie do klasycznej zbiórki publicznej opiera się on na strategii, komunikacji oraz zaufaniu, a nie jednorazowej akcji. Dzięki temu organizacje mogą planować działania w dłuższej perspektywie.

Czy fundacja może prowadzić działalność gospodarczą?

Tak, jednak pod określonymi warunkami. Przede wszystkim działalność gospodarcza musi być przewidziana w statucie oraz odpowiednio wyodrębniona księgowo. Ponadto dochód z niej nie może być przeznaczony na prywatne korzyści fundatora czy członków zarządu — musi służyć realizacji celów statutowych.

Fundacja nie jest spółką i nie służy dystrybucji zysku. Natomiast działalność gospodarcza może stanowić narzędzie finansowania misji społecznej.

Odpowiedzialność zarządu — temat, który bywa lekceważony

Członkostwo w zarządzie fundacji lub stowarzyszenia często traktowane jest jako funkcja społeczna. Jednak w praktyce oznacza realną odpowiedzialność. Zarząd odpowiada bowiem za:

  • prawidłowe prowadzenie spraw organizacji,
  • rozliczenia podatkowe,
  • składanie sprawozdań,
  • zgodność działań z celem statutowym.

W określonych sytuacjach — zwłaszcza przy zaległościach podatkowych lub rażących nieprawidłowościach — odpowiedzialność może mieć również wymiar osobisty. Dlatego przed objęciem funkcji w zarządzie warto dokładnie przeanalizować dokumentację organizacji oraz jej sytuację finansową.

Najczęstsze problemy NGO w praktyce

Z perspektywy doradczej powtarzają się podobne błędy. Najczęściej dotyczą one:

  • niedopracowanego lub nieaktualnego statutu,
  • braku rozdzielenia działalności statutowej i gospodarczej,
  • zaległości sprawozdawczych,
  • nadmiernego uzależnienia od jednego źródła finansowania,
  • braku procedur wewnętrznych.

Dobra wola nie zastąpi systemu zarządzania. Prowadzenie NGO to nie tylko organizacja wydarzeń, lecz także zapewnienie odpowiedniej obsługi prawnej i księgowej, a także przeszkolenie pracowników i wolontariuszy. Właśnie dlatego profesjonalizacja sektora ma kluczowe znaczenie.

Podatki i odliczenia — kiedy to działa?

Coraz częściej po formę organizacji pozarządowej sięga biznes oraz środowisko naukowe. Z jednej strony łatwiej bywa pozyskać dotacje, z drugiej natomiast można organizować współpracę kilku instytucji pod neutralnym szyldem. Jednak posiadanie NGO bywa również postrzegane jako sposób na korzyści podatkowe.

Zgodnie z przepisami:

  • Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych z dnia 26 lipca 1991 r. (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 163)
  • Ustawa o podatku dochodowym od osób prawnych z dnia 15 lutego 1992 r. (t.j. Dz.U.2025 r. poz. 278)

darowizny odlicza się od dochodu, a nie od podatku, czyli zmniejszają one podstawę opodatkowania.

Darowizny przekazywane na rzecz NGO mogą podlegać odliczeniu podatkowemu:

  • do 6% dochodu dla przedsiębiorców rozliczających PIT (np. JDG),
  • do 10% dochodu rocznego dla spółek (CIT).

Nie jest przy tym wymagane, aby organizacja miała status OPP, choć często go posiada. Kluczowe jest natomiast, aby cele organizacji mieściły się w katalogu działalności pożytku publicznego. Warunkiem odliczenia jest również odpowiednie udokumentowanie darowizny oraz brak świadczenia wzajemnego.

Co istotne, samo założenie fundacji przez przedsiębiorcę nie oznacza automatycznych korzyści podatkowych. Aby skorzystać z preferencji, fundacja musi faktycznie prowadzić działalność zgodną z celami społecznie użytecznymi, a przekazane środki muszą mieć charakter realnej darowizny. Instrumenty podatkowe wspierają działalność społeczną — nie zastępują jej.

Czy każda fundacja powinna mieć status OPP?

Status organizacji pożytku publicznego (OPP) jest korzystny dla podmiotów prowadzących aktywną działalność społeczną oraz posiadających odpowiednie zaplecze administracyjne. Jednak dla małych, lokalnych fundacji dodatkowe obowiązki mogą stanowić istotne obciążenie organizacyjne.

Dlatego decyzja o ubieganiu się o status OPP powinna być przemyślana i poprzedzona analizą realnych możliwości organizacji. Status ten to bowiem nie tylko możliwość pozyskiwania 1,5% podatku, lecz przede wszystkim zobowiązanie do działania w sposób szczególnie przejrzysty, profesjonalny i odpowiedzialny.

Fundacja rodzinna — coś zupełnie innego

Od 2023 roku funkcjonuje w Polsce instytucja fundacji rodzinnej, regulowana przez:

  • Ustawa o fundacji rodzinnej z dnia 26 stycznia 2023 r. (t.j. Dz.U.2023 r. poz.326)

Nie jest to jednak organizacja pozarządowa. Fundacja rodzinna służy sukcesji majątku oraz zarządzaniu biznesem rodzinnym w długiej perspektywie. Nie realizuje celów społecznych i nie należy do sektora NGO. W praktyce stanowi narzędzie planowania majątkowego, a nie działalności charytatywnej.

O czym warto pamiętać przed założeniem fundacji?

Przed podjęciem decyzji warto:

  1. Najpierw jasno określić cel i model działania.
  2. Następnie zaplanować źródła finansowania oraz realne koszty administracyjne.
  3. Przygotować dobrze przemyślany statut — ponieważ jest to fundament organizacji.
  4. Zadbać o rzetelną księgowość oraz system sprawozdawczy.
  5. Świadomie dobrać członków zarządu.
  6. Oddzielić misję od emocji — ponieważ prawo i finanse muszą się zgadzać.

Fundacja jest pięknym narzędziem realizacji wartości. Jednak jednocześnie oznacza odpowiedzialność, transparentność oraz konsekwencje prawne. Im więcej wiemy o kulisach jej działania, tym większe zaufanie budujemy do całego sektora NGO.

Zapraszam na rozmowę z Wojtkiem Krańskim na kanale „Prawo od środka” — najnowszy odcinek o fundacjach i stowarzyszeniach jest już dostępny na YouTube @prawoodsrodka. Zapraszam: https://lnkd.in/dt9Sa5E5